رفتارهاي نا ايمن عامل اصلي حوادث ، چرا و چگونه

 در شهرهای مختلف همه روزه شاهد حوادث تلخ و گاهاٌ مرگباری هستیم که آنالیز آنها نشان می دهد در اغلب موارد عامل اصلی و شروع کننده یک رفتار غیرایمن می باشد که پیشگیری از بروز آنها نیازمند بکارگیری تجهیزات گران قیمت و یا اتخاذ تدابیر سخت گیرانه ندارد. آتش سوزیهای ویران کننده ، تصادفات رانندگی ، مسمومیتهای دارویی ، سقوط از ارتفاع ، گازگرفتگی و موارد مشابه از انواع حوادثی اند که همه روزه در شهرهای کشور در حال تکرارند.

تحقیقات انجام شده بر روی این گونه حوادث اثبات کرده است که عامل كليدي در پيشگيري از بروز این نوع حوادث ، شناسايي و درك عواملي است كه بر رفتار ايمني افراد اثر مي گذارد.

رفتارهاي ناايمن ( اعمال ناايمن ) و شرايط ناايمن عوامل اصلي بوجودآورنده حوادث مي باشند . امروزه کاملا مشخص شده است که عامل اصلی اغلب حوادث شغلی و غیر شغلی اعمال ناایمن افراد است یک سیستم هر چقدر هم ایمن طراحی و نگهداری شده باشد باز افراد درگیر در آن سیستم قادرند که با تخطی از مقررات و انجام رفتارهای خارج از حدود تعریف شده ، سیستم را به بحران کشانده و باعث بروز حوادث گردند .

حال سوال اینجاست با وجود ریسک خسارات جانی و مالی چرا همواره تعدادی از افراد بجای روشهای ایمن باز به اعمال ناایمن روی می آورند ؟

از نظر متخصصین ایمنی مهمترین دلایل این امر می تواند موارد زیر باشد :

1.افراد فکر می کنند که انجام اعمال ناایمن آسیبی به آنها وارد نمی سازد ( باور )

این نوع باورهای غلط در افراد مختلف و بنا به دلایل متعدد شکل می گیرد .

 یکی از علل اصلی شکل گیری این نوع باورها عادت به خطر است . یعنی اینکه افراد بدلیل مجاورت مداوم با خطر احساس می کنند که در عمل خطری وجود ندارد . Zimolong بر اساس نتایج مطالعات خود عنوان می کند داربست بندهايي که بخش عمده زمان کار خود را بر روی داربست سپری می کنند احساس نمي كنند كه كار با داربست يك كار خطرناك محسوب مي شود در حاليكه آمارهاي موجود نشان مي دهند كه نرخ حوادث و آسيب در ميان اين گروه شغلي بيش از ساير افراد است . علاوه بر موارد ياد شده وجود بعضي از باورهاي غلط در جامعه كه         پاره اي از اعمال ناايمن را به اشتباه جسارت تلقي و آنها را تحسين كرده و تعداد ديگري از اعمال ايمن را مورد تمسخر قرار مي دهند در ايجاد باورهاي غلط ايمني مؤثر مي باشند . براي مثال بارها اتفاق مي افتد كارگراني كه در يك محيط شغلي اصول ايمني را رعايت مي كنند از سوي همكاران و حتي سرپرستان با عناويني نظير ترسو ، بزدل و… خطاب شده در حاليكه در مقابل تعدادي از افراد در مقابل اعمال ناايمن خود حداقل با نگاه مورد تحسين قرار         مي گيرند.

2.ضرورت انجام عمل ایمن را احساس نمی شود . ( نگرش )

در بسياري از اوقات افراد لزوم رعايت اصول ايمني را درك نكرده و در نتيجه توجهی به آن نمي نهند . در اين رابطه مي توان مثالهاي زيادي را ارائه كرد، عدم رعايت سرعت مطمئنه در سطح شهر، عدم رعايت چراغهاي ترافيكي ، استفاده نكردن از وسايل حفاظت فردي در حین کار و غيره مواردي از اين مثالها مي باشد. حال اين سوال پيش        مي آيد كه چرا ضرورت يك عمل ناايمن براحتي توسط افراد مختلف احساس نمي گردد ؟ شايد جواب اين باشد كه افراد ، ناايمن عمل مي كنند زيرا قبلاٌ نيز كه رفتارشان از نوع ناايمن بوده آسيبي نديده اند . اگر از فردي كه از عرض يك اتوبان مي گذرد دليل امر سوال شود احتمالاٌ پاسخ خواهد داد كه تاكنون دهها بار اين كار را انجام داده ولي مشكلي پيش نيامده است .

بنابراين رفتار ناايمن در آندسته از افرادي كه براي مدت طولاني بصورت ناايمن عملكرده و به آنها آسيبي وارد      نمي شود تقويت مي گردد. نتيجه اينكه شدت پيامدهاي ناشي از رفتار ناايمن افراد تعيين كننده چگونگي رفتار آنها در آينده است بطوريكه رفتار تقويت شده در افراد همواره تمايل به تكرار دارد .

3.افراد با نحوه اجرای روشهای ایمن آشنا نیستند (‌ مهارت )

براي مثال ممكن است عدم رعايت چراغهاي ترافيكي از سوي يك فرد ناآشنا ناشي از عدم درك مفاهيم رنگهاي چراغ ترافيك باشد ، فردی که بدون توجه به علامت خطر تشعشات رادیو اکتیویته دقایقی از وقت خود را صرف کارگرانی می نماید که مشغول تست لوله های گاز می باشند ممکن است از مفهوم علامت و خطرات حاصله آگاهی نداشته باشد و غیره .  

4.بخاطر استرسهای موجود موضوع ایمنی فراموش می شود ( هیجانی )

موضوع استرسها شامل استرسهاي رواني و فيزيكي و نقش آن در كاهش سطح ايمني مسئله ايست كه حداقل از دهه گذشته بشدت مورد توجه قرار گرفته و بخش زيادي از علوم مختلف منجمله ايمني و ساير رشته هاي مرتبط را بخود اختصاص داده است. امروزه نتايج مطالعات متعدد حاكي از اين است كه در شرايط استرس زا افراد با توجه به شدت عوامل استرس زا و همچنين عوامل مقابله كننده با اينگونه شرايط نظير خصوصيات شخصيتي، آموزشهاي قبلي و غيره از دامنه اعمال ناايمن دور مي شوند .

 

5.از نظر ويژگي تلاش زمان كمتري به خود اختصاص مي دهد (شخصيتي)

از نقطه نظر ایمنی خصوصیات شخصیتی الگوهای ویژه ای محسوب می شوند که بسیار با ثبات و دیرپا بوده که همبستگی برخی آنها با افزایش حوادث ناشی از کار و رد تاکید قرار گرفته است و همچنین يكي از مهمترين ويژگيهاي شخصيتي كه از اهميت بالايي در ايمني برخوردار است كنترل انگيزه مي باشد ، اين ويژگي عبارت از         درجه اي است كه شخص قبل از انجام عمل مي انديشد . افرادي كه از كنترل انگيزه بالايي برخوردارند پيامدهاي عمل را قبل از عمل سنجيده و براي دستيابي به پاداشهاي بهتر و بيشتر در آينده از پاداشهاي ناچيز و فوري صرفنظر مي كنند بالعكس شخصي با كنترل انگيزه پائين ، بطور ناگهاني و بدون دور انديشي دقيق عمل كرده و پيامدهاي كوتاه مدت و فوري را ترجيح مي دهند .

منابع:

  1-  Raouf, a, Dhillon, B.S, and System Assessment: A Quantitative Approach. New York: Lewis, 1994.

  2-  Petersen Daniel, Analyzing safety system effectivness.London: Chapman&Hall, 1996.

  3-  Tarrents .W.E., The Measurement of safety performance. New York: Garland STPM Press, 1980.

  4-  Dhillon, B.S., Quality Control, reliability and engineering design. New York: Marcel Dekker, 1985.

  5-  Tyler W., Measuring Unsafe Behavior. Professional Safety.1986 Nov; 19(2): 20-24.

  6-  Niles T.Welch, Human Error Risk Assessment. Professional Safety 1998 Feb; 36(8):42-3.